Jak zaprojektować książkę? Kolejność prac nad projektem

Na czym polega projektowanie graficzne książki?

Celem jest stworzenie publikacji, która będzie nie tylko estetyczna, ale przede wszystkim funkcjonalna i czytelna.

To zadanie wymaga nie tylko znajomości narzędzi DTP, takich jak Adobe InDesign, ale również wyczucia typograficznego, umiejętności planowania oraz świadomości zasad składu. Projektant książki musi uwzględnić zarówno oczekiwania wydawcy, jak i potrzeby przyszłego czytelnika.

Projektowanie graficzne książki w 9 krokach

Poniżej przedstawiamy praktyczny schemat, który pomoże Ci uporządkować działania i uniknąć błędów na dalszych etapach składu.

Nie traktuj jednak tej listy jako jedynego słusznego rozwiązania – warto testować, modyfikować i dopasowywać kolejność działań do własnego stylu pracy.

Zdefiniowanie layoutu publikacji

Pierwszy krok to zaprojektowanie layoutu książki – działań w skali makro. Zanim przystąpisz do pracy w InDesignie, poznaj oczekiwania wydawcy dotyczące formatu, marginesów czy paginacji (informacje te znajdziesz w briefie lub pozyskasz podczas rozmowy wstępnej).

Projektowanie DTP książki powinno uwzględniać jej docelowy charakter – czy ma to być kieszonkowe wydanie do tramwaju, czy ekskluzywny album na półkę.

Na tym etapie należy zatem:

• ustalić format publikacji,
• określić marginesy,
• wyznaczyć rozmiar kolumny tekstu.

Wszystkie te dane warto zaimplementować w panelu Nowy dokument w programie InDesign.

Fot. 1. Definiowanie layoutu w skali makro rozpoczyna się od pracy w panelu Nowy Dokument.

Projektowanie kolumny tekstu

Kolejny etap to działania prowadzące do wypracowania estetycznego wyglądu kolumny tekstu. Należy tutaj zadbać przede wszystkim o to, aby czytelnik mógł bez przeszkód skupić się na treści książki, a nie na jej formie.

Parametry kolumny tekstu

Jednym z najważniejszych zadań na początkowym etapie projektowania książki jest wybór odpowiednich proporcji kolumny tekstu.

Co prawda typografia nie jest matematyką, ale szczególnie na początku swojej kariery grafika warto wziąć pod uwagę pewne wyznaczniki:

• długość wiersza składu wyjustowanego powinna zawierać 66–72 znaków ze spacjami,
• liczba wierszy w kolumnie tekstu powinna mieścić się w przedziale 32–38*.

* Dane liczbowe podane za publikacją Typografia książki. Podręcznik projektanta.

Takie zagospodarowanie kolumny tekstu zapewnia odpowiedni rytm czytania i łatwiejsze rozumienie treści. Ważniejszy niż same liczby jest jednak optyczny ciężar strony – czyli ogólne wrażenie wizualne. Jeśli układ wygląda dobrze, drobne odstępstwa od normy są dopuszczalne.

Interlinia

Automatyczna interlinia, którą zaproponuje InDesign, może być dobrym punktem wyjścia, ale w niektórych przypadkach będzie wymagała ręcznej korekty. Wynika to z faktu, że kroje pisma o tym samym stopniu mogą mieć różną wielkość optyczną. Wpływają na to takie czynniki jak:

• wysokość x (czyli wysokość małych liter),
• długość wydłużeń dolnych i górnych,
• proporcje i szerokość znaku.

Fonty z niewielką wysokością minuskuły mają więcej przestrzeni między wierszami, czyli będą potrzebowały mniejszej interlinii, natomiast pisma o dużej wysokości x – większej. Interlinię należy zatem dostosować do konkretnego kroju pisma.

Odstępy między wierszami tekstu powinny być nieco większe niż odstępy międzywyrazowe w treści, lecz nie mogą być od siebie zbyt oddalone, ponieważ tekst straci swoją spójność, a wersy będą wyglądały na oderwane od pozostałych.

Style akapitowe i linia bazowa

Równolegle warto zdefiniować podstawowe style akapitowe, takie jak:

• tekst zasadniczy (dziełowy),
• tytuły i śródtytuły,
• paginy i elementy nawigacyjne.

Ustal też skok linii bazowej, najlepiej zgodny z interlinią tekstu. Pracując nad stylem akapitowym tekstu dziełowego, ustaw przyciąganie wszystkich wierszy do linii bazowych dokumentu – to pomoże zachować spójność układu na każdej stronie.

Praca z tekstem zastępczym

Projektowanie kolumny można rozpocząć nawet wtedy, gdy nie dysponujesz jeszcze finalnym tekstem książki do złamania. Często zdarza się na przykład, że redakcja się przedłuża, a projekt trzeba już przygotowywać.

W takim przypadku warto wykorzystać tekst zastępczy (menu Tekst → Wypełnij tekstem zastępczym) i już teraz wypracować układ kolumny oraz style, które później przypiszesz do rzeczywistej treści.

Fot 2. Praca nad wyglądem kolumny tekstu sprowadza się do działań mających stworzyć odbiorcy jak najlepsze warunki do czytania.

Czyszczenie tekstu

Jeśli tekst weryfikował solidny redaktor, nie powinno być w nim wiele błędów, natomiast zawsze warto sprawdzić tekst samodzielnie i w razie potrzeby:

• usunąć podwójne spacje i entery,
• zamienić dywizy na półpauzy,
• zamienić cudzysłowy proste („”) na drukarskie („”).

W tym celu używaj opcji Znajdź/Zastąp w panelu edycji w InDesignie aż do momentu, w którym program nie znajdzie już żadnych wystąpień danego błędu.

Na etapie czyszczenia tekstu graficy DTP często usuwają z dokumentu zdjęcia i ilustracje – łatwiej wtedy pracować z tekstem. Wersję z obrazami warto oczywiście zachować, by później przywrócić je we właściwe miejsca.

Łamanie tekstu

Na tym etapie do dokumentu wprowadzany jest tekst zasadniczy, a także przypisy, tabele oraz ilustracje (zapisane w przestrzeni kolorystycznej CMYK). Do poszczególnych segmentów należy przypisać odpowiednie style akapitowe (np. tekst przypisu, tekst w tabeli), style znakowe (np. dla tekstu pogrubionego lub złożonego kursywą), a także style obiektowe (np. odstęp między grafiką a podpisem).

Elementy te powinny być dodawane w takiej kolejności, w jakiej występują w treści książki – strona po stronie, rozkładówka po rozkładówce. Nie należy odkładać wprowadzania przypisów, tabel czy grafik na koniec pracy – takie działanie grozi koniecznością ponownego formatowania lub przesuwaniem zawartości.

Warto również pamiętać o zastosowaniu marginesu optycznego, który umożliwia przesunięcie znaków interpunkcyjnych lub dzielenia wyrazów poza rzeczywistą krawędź kolumny tekstu. Dzięki temu prawa krawędź bloku tekstowego jest optycznie wyrównana, co poprawia estetykę składu.

Jeśli w dokumencie została wcześniej zdefiniowana główna ramka tekstowa, margines optyczny można aktywować w Stylach obiektu – w sekcji Opcje wątku – i zastosować go do ramek tekstowych przypisanych do strony A-Wzorcowa.

Dopracowanie i ręczna korekta składu

Na tym etapie skupiamy się na dopracowaniu składu, aby usunąć pojedyncze zawieszone wersy czy wyrównać dolną krawędź kolumny tekstu na rozkładówkach.

Najczęściej odbywa się to poprzez manipulowanie światłami – warto jednak pamiętać, że podstawowym kierunkiem tych działań powinno być zmniejszanie ilości przestrzeni wokół tekstu, a nie jej sztuczne rozciąganie. Wszelkie korekty powinny być minimalne i niedostrzegalne gołym okiem, tak aby nie zaburzyć ogólnej struktury.

Kolejnym krokiem jest usunięcie wiszących liter (wdów i sierot). Najlepiej wykonać to automatycznie dla całego dokumentu – o ile wcześniej nie zdefiniowano odpowiednich formuł w stylach akapitowych.

Na tym etapie dopracowujemy także dzielenie wyrazów, jeśli to konieczne (np. w przypadku pojawienia się nazw obcojęzycznych w treści), a także wyrównujemy krawędzie tekstu i obrazów, kiedy elementy te ze sobą sąsiadują w ramach strony lub rozkładówki.

Skład materiałów wprowadzających i dodatkowych

Po zakończeniu łamania głównego tekstu przechodzimy do opracowania materiałów dodatkowych. Na tym etapie składane są strony otwierające książkę, takie jak:

• strona tytułowa,
• strona redakcyjna,
• motto,
• dedykacja.

Jeśli publikacja zawiera aneksy, bibliografię, indeks lub inne materiały uzupełniające, również należy je teraz przygotować. Każdy z tych elementów powinien być spójny z ogólnym layoutem książki, zarówno pod względem typografii, jak i hierarchii informacji.

Fot. 3. Strona tytułowa i przedtytułowa wewnątrz książki muszą być spójne z całym layoutem.

Wprowadzenie ewentualnej żywej paginy

Jeśli projekt książki zakłada obecność żywej paginy, jej wdrożenie powinno nastąpić dopiero po zakończeniu większości prac nad składem – kiedy układ treści jest już ustalony i nie ulega dalszym przesunięciom. Warto jednak uwzględnić miejsce na paginę już na etapie projektowania layoutu – szczególnie przy planowaniu marginesów i hierarchii treści.

Do jej implementacji najlepiej wykorzystać strony wzorcowe. Dzięki temu elementy paginy – takie jak numeracja stron, tytuły rozdziałów czy inne informacje nawigacyjne – będą rozmieszczone równomiernie i zgodnie z założeniami projektu.

Jeśli składana książka zawiera elementy oznaczone konkretnymi stylami akapitowymi (np. tytuł rozdziału), warto użyć zmiennych tekstowych dostępnych w menu Tekst. Umożliwią one automatyczne pobieranie treści z dokumentu i dynamiczne aktualizowanie zawartości paginy – bez potrzeby ręcznego wprowadzania zmian na każdej stronie.

Skład spisu treści

Spis treści to jeden z ostatnich elementów, które należy przygotować przed finalną korektą książki. Jego wygenerowanie powinno być zautomatyzowane – nie twórz spisu ręcznie, ponieważ wiąże się to z ryzykiem błędów i koniecznością czasochłonnych aktualizacji przy każdej zmianie układu stron.

W programie InDesign spis treści można wygenerować za pomocą funkcji Układ → Spis treści. Mechanizm ten opiera się na stylach akapitowych przypisanych do nagłówków, dlatego już na wcześniejszym etapie warto zadbać o ich konsekwentne stosowanie w całym dokumencie.

Ostatnie korekty

Po zakończeniu wszystkich prac nad składem warto poświęcić czas na szczegółową kontrolę każdej rozkładówki. To moment, w którym należy wychwycić drobne błędy, które mogły umknąć wcześniej – zarówno techniczne, jak i typograficzne.

Szczególną uwagę warto zwrócić na:

• brakujące lub błędne numery stron,
• nieostylowane elementy,
• nieprawidłowe działanie zmiennych tekstowych (np. w paginach),
• niezamierzone przesunięcia treści,
• odstępy między elementami graficznymi i tekstem.

W przypadku większych, wyrazistych elementów (np. nagłówków, cytatów, tytułów rozdziałów) warto ręcznie dopracować kerning, by zachować maksymalną estetykę i równowagę optyczną.

Po wykonaniu tej kontroli i ewentualnych poprawkach dokument można bezpiecznie przekazać do wydawcy lub do drugiej korekty.