Szyk wyrazów w języku polskim – jak budować poprawne zdania?

Spis Treści:

Określony układ wyrazów w zdaniu najczęściej kojarzy nam się z nauką języka obcego. Na przykład ucząc się angielskiego, myślimy o tekście jako o pewnej uporządkowanej strukturze, w której najpierw musimy postawić podmiot, potem orzeczenie, dopełnienie… Warto jednak zdać sobie sprawę, że w języku polskim również możemy mówić o szyku wyrazów w zdaniu. Ale jak on właściwie wygląda i jakie kierują nim zasady? Dowiedz się z naszego artykułu!

Szyk wyrazów w teorii

Na początek warto wspomnieć o podstawach – odpowiednią kolejność słów w zdaniu nazywamy szykiem wyrazów. Używamy go zarówno w mowie, jak i na piśmie. W każdym języku kolejność będzie wyglądała nieco inaczej oraz cechowała się własnymi regułami.

Język polski określany jest jako fleksyjny – układ zdania zależy więc głównie od końcówek fleksyjnych podanych wyrazów.

Z tego powodu nie możemy mówić o ścisłych zasadach szyku zdaniowego (jak np. w języku angielskim), ale też nie możemy mówić o pełnej dowolności. Warto jednak zwrócić uwagę na pewne reguły, bez których odbiorca może źle zinterpretować tekst.

Grupa podmiotu i orzeczenia

Grupa podmiotu zazwyczaj stoi przed grupą orzeczenia, np.:

  • Kasia kupiła książkę.
  • Arek znalazł starą żarówkę na strychu.

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy chcemy położyć nacisk na inny wyraz w zdaniu, np.:

  • Nabroił oczywiście Arek!
  • Wygrała Polska!

Przydawka

Przydawka znajduje się zazwyczaj przy rzeczowniku:

  • przydawka przymiotnika stoi przed lub po rzeczowniku;
  • przydawka rzeczownikowa znajduje się po rzeczowniku;
  • przydawka imiesłowowa stoi w zdaniu w zależności od jej długości – wielowyrazowa po rzeczowniku, a jednowyrazowa przed.

Dopełnienie, zaimek, okolicznik

Części zdania, takie jak dopełnienie, zaimek czy okolicznik, mają mniej rozbudowane zasady i wystarczy zapamiętać tylko, że:

  1. Dopełnienie pojawia się po grupie podmiotu i orzeczenia.
  2. Krótkie zaimki osobowe nie mogą pojawić się na początku lub końcu zdania.
  3. Okolicznik znajduje się na początku albo końcu zdania.

Szyk wyrazów a kreatywne pisanie

Ogólnie przyjęta zasada mówi również, że wyrazy, które dookreślają inne, powinny stać jak najbliżej, aby zdanie było uporządkowane. Co ciekawe, ta reguła jest często stosowana w nauczaniu kreatywnego pisania.

Zakłada się, że pisarz powinien stosować taki układ zdań w tekście, aby czytelnik mógł jak najłatwiej odszyfrować treść i bez problemów wczuć się w historię. Dlatego np. przydawka powinna stać blisko wyrazu, który określa, a podmiot nie może być za daleko od orzeczenia.

Jako rodzimi użytkownicy języka polskiego jesteśmy w stanie intuicyjnie wyczuć, kiedy zdanie układa się lepiej. Spójrzmy na przykład:

  • Sześcioletnia na ulicy Rudnickiej 26C poszła do przedszkola Ania.

Czy ten fragment ma sens? Oczywiście nie. Bez trudu jesteśmy w stanie wyczuć, że zdanie powinno wyglądać następująco:

  • Sześcioletnia Ania poszła do przedszkola na ulicy Rudnickiej 26C.

Ale nieprawidłowy szyk zdania może być mniej wyczuwalny w niektórych sytuacjach, np.:

  • Antoni z nieoczekiwanym poczuciem tęsknoty i głębokiego żalu opadł na poduszki.

Jeśli odpowiednio zaintonujemy to zdanie, będzie ono całkowicie zrozumiałe. Jednakże w języku pisanym widać wyraźnie, że podmiot stoi zdecydowanie za daleko od orzeczenia. Zanim czytelnik zorientuje się, co zrobił Antoni, musi jeszcze przyjąć dodatkową informację o jego uczuciach. Wybija to z rytmu i buduje w tekście niepotrzebny chaos. A wystarczyłoby zapisać zdanie tak:

  • Antoni opadł na poduszki z nieoczekiwanym poczuciem tęsknoty i głębokiego żalu.

Widzimy więc, że szyk wyrazów w języku polskim nie jest obwarowany ścisłymi regułami. Warto jednak stosować się do niektórych wskazówek, aby nasza wypowiedź była jak najbardziej logiczna i przejrzysta. Posługiwanie się prostą polszczyzną sprzyja lepszej komunikacji, łatwiejszemu przyswajaniu informacji i zwykłej przyjemności z obcowania z tekstem.

Podsumowanie

  • Odpowiedni układ słów w zdaniu nazywamy szykiem. Pojawia się on zarówno w mowie, jak i w piśmie.
  • Szyk wyrazów w języku polskim zależy głównie od końcówek fleksyjnych danych wyrazów.
  • Choć szyk w polskim zdaniu jest swobodny, to użycie określonego porządku pomaga zachować logikę i jasność wypowiedzi.
  • Odpowiedni porządek zdania ułatwia komunikację, naukę i pisanie przejrzystych tekstów.

Oceń artykuł:

Średnia ocena: 5

Weronika Kociołek

Studentka filologii polskiej na Uniwersytecie Wrocławskim. Zafascynowana socjologią literatury, a w szczególności tajnikami życia i pracy pisarzy. Od lat nastoletnich sama również zajmuje się pisaniem prozy. Ciągle kieruje swoją ścieżkę zawodową w stronę słowa – pracuje jako redaktorka i copywriterka. Szczerze wierzy, że każdy przedmiot ma własną historię, a każdy tekst potencjał, który wystarczy tylko wydobyć.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Ostatnio na blogu

15.06.2024 Korekta & Redakcja
14.06.2024 Porady & Ciekawostki
13.06.2024 Marketing
12.06.2024 Porady & Ciekawostki
11.06.2024 Marketing
10.06.2024 Porady & Ciekawostki
07.06.2024 Korekta & Redakcja
06.06.2024 Copywriting
05.06.2024 Marketing

Profesjonalne teksty biznesowe

Darmowa wycena

Zbuduj karierę z Content Writer

Sprawdź oferty pracy

Praktyczny
kurs
copywritingu