Pisownia wyrazów z rz i ż

Spis Treści:

Niemal każdy z nas choć raz w swoim życiu zetknął się z problemem, jak prawidłowo zapisać słowo, w którym występuje głoska oznaczana w dwojaki sposób. Wielu osobom nie lada kłopot sprawia choćby poprawna pisownia wyrazów z rz i ż. Ty także zaliczasz się do ich grona? Nasz artykuł rozwieje wszelkie wątpliwości!

Kiedy piszemy rz?

Pisownia rz jest poprawna wówczas, gdy w innych formach danego wyrazu bądź wyrazach pokrewnych można zaobserwować wymianę wspomnianej głoski na r (np. wierzyć – wiara, proporzec – proporca) lub rr (np. mirze – mirra).

Ponadto rz stawia się także zazwyczaj po następujących literach:

  • b brzeg;
  • p przodek;
  • d drzewo;
  • t patrz;
  • w – np. wrzeciono;
  • j ujrz;
  • ch chrząszcz;
  • g – np. grz;
  • k – np. krzew.

Od reguły istnieją jednak pewne wyjątki. Dotyczy to zwłaszcza występowania –sz po wymienionych spółgłoskach w niektórych wyrazach. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przypadku m.in. takich wyrazów, jak: przedszkole, kształt, pszczoła, pszenica, wykształcenie.

Warto też mieć świadomość, że rz występuje zwykle w wyrazach zakończonych na -arz, -erz, -mistrz, -mierz (np. piekarz, kuśnierz, kapelmistrz, prędkościomierz).

Kiedy piszemy ż?

Pisownia ż dotyczy przede wszystkim wyrazów, w których można zaobserwować wymianę tej głoski w innych formach danego słowa lub w wyrazach pokrewnych na następujące głoski:

  • g – np. wstążka wstęga, książka księga;
  • h drużyna druh, watażka – wataha;
  • dzkoleżanki koledzy, mosiężny mosiądz;
  • z mażę maz, obraż obraza;
  • ź zamraż mroźny, porażenie porazić;
  • sniżej – nisko, papież papieski.

Poprawny jest również zapis ż w słowach, w których poprzedzają go litery: l (np. ej); ł (np. małżeństwo); r (np. nąć), n (np. oraada). Od reguły istnieją jednak pewne wyjątki, np. współrzędne,łrzadki.

Pisownia ż jest też typowa dla niektórych wyrazów rodzimych, takich jak: mżawka, gżegżółka, zawżdy, piegża, żal, kożuch, jak również partykuł zawierających , -że (np. jakiż, jakże, wszakże). Odnosi się ona również do niektórych spójników oraz rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na -aż, -eż (np. sprzed, młodzi).

Ciekawostka – skąd się biorą problemy z pisownią rz i ż?

Konieczność zapisywania głoski [ž] jako jednoznak ż lub dwuznak rz wynika z uwarunkowań historycznych. Niegdyś w słowach, w których obecnie występuje rz, stawiało się samo r w formie zmiękczonej, czyli r’. To zmiękczenie działo się dzięki postawieniu zaraz po r tzw. jeru, czyli specyficznej samogłoski lub półsamogłoski, która już nie istnieje w języku polskim. Widać to na przykładzie choćby takich słów, jak morze, rzeka, kucharz, piekarz, które w dawnej polszczyźnie wymawiano odpowiednio jako mor’e, r’eka, kucha, pieka.

Zachodzące na przestrzeni wieków zmiany w artykulacji wyrazów z r’ doprowadziły ostatecznie do jego utwardzenia. Najpierw wspomniany dźwięk zaczęto wymawiać jako r przechodzące w słabo słyszalne ž (rž) – stało się to na przełomie X i XI wieku. Później stopniowo r zaczęło zanikać w wymowie, a w jego miejsce pojawiło się samo ž wymawiane jak istniejąca od stuleci w języku polskim głoska ż, ale zapisywane jako rz.

Co istotne, w niektórych przypadkach dochodzi do ubezdźwięcznienia głoski ž w formie rz. Dotyczy to wyrazów, w których dźwięk ten następuje bezpośrednio po bezdźwięcznej spółgłosce. I tak na przykład słowo krzak wymawiamy jako kszak, a wyraz pieprz jako piepsz.

Podsumowanie

  • Problemy z zapisem rz i ż wynikają z uwarunkowań historycznych. Dwuznak rz jest pozostałością po występującym w dawnej polszczyźnie r’.
  • Literę ż stawia się zazwyczaj wtedy, gdy w innych formach danego wyrazu wymienia się ona na g, h, d, dz, z, ź, s, h.
  • Pisownię ż stosuje się także zazwyczaj po spółgłoskach l, r, ł i n.
  • Dwuznak rz stawia się wówczas, gdy w innych formach danego wyrazu dochodzi do jego wymiany na r lub rr.
  • Rz stawia się także zazwyczaj po spółgłoskach: p, b, d, t, j, w, ch, g, k.

Oceń artykuł:

Średnia ocena: 5

Paulina Skowronek

Z wykształcenia filolog polski i bibliotekarka. Z zawodu i zamiłowania copywriterka i redaktorka. Od dziecka fascynują ją słowa i to, co można wyrazić za ich pomocą. Pisarstwo postrzega jako jedną z dziedzin sztuki. Tworzeniem tekstów dla swojej przyjemności zajmuje się od najmłodszych lat. Obecnie służy pomocą klientom w ramach własnej działalności gospodarczej. Każdy nowy artykuł to dla niej okazja do poszerzenia horyzontów myślowych oraz udoskonalenia warsztatu pisarskiego. Prywatnie miłośniczka literatury dziecięcej i młodzieżowej, a także muzyki pop i rock.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Ostatnio na blogu

12.07.2024 Korekta & Redakcja
11.07.2024 Marketing
10.07.2024 Porady & Ciekawostki
09.07.2024 Pozycjonowanie
08.07.2024 Korekta & Redakcja Porady & Ciekawostki
05.07.2024 E-commerce
04.07.2024 Marketing
03.07.2024 Korekta & Redakcja
02.07.2024 Marketing

Profesjonalne teksty biznesowe

Darmowa wycena

Zbuduj karierę z Content Writer

Sprawdź oferty pracy

Praktyczny
kurs
copywritingu